مقایسه انواع واکسن‌های آنفلوآنزا؛ از تفاوت پلتفرم‌ها تا شواهد اثربخشی
دکتر مجتبی شفیعی‌خانی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیئت علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در گزارشی تخصصی به بررسی و مقایسه واکسن‌های آنفلوآنزای موجود در بازار دارویی ایران پرداخته است.
به گزارش نبض سلامت، بررسی انواع واکسن‌های آنفلوآنزا نشان می‌دهد که این فرآورده‌ها از نظر پلتفرم تولید، سابقه شرکت سازنده، گروه‌های سنی مجاز، میزان شواهد بالینی، پروفایل ایمنی و داده‌های مربوط به اثربخشی با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند.
بر اساس این بررسی، واکسن‌های واکسیگریپ (Vaxigrip)، اینفلوواک (Influvac)، سینوواک (Sinovac)، هواالن (Hualan) و اولتریکس (Ultrix) از جمله واکسن‌های مورد بررسی قرار گرفته‌اند. واکسیگریپ، سینوواک، هواالن و اولتریکس در گروه واکسن‌های اسپلیت‌ویریون و اینفلوواک در گروه واکسن‌های ساب‌یونیت قرار می‌گیرد.
واکسیگریپ؛ برخوردار از گسترده‌ترین شواهد بالینی
در این گزارش، واکسیگریپ با بیش از پنج دهه سابقه، دارای شواهد بالینی مستحکم شامل مطالعات تصادفی‌سازی‌شده و داده‌های دنیای واقعی معرفی شده است. بر اساس داده‌های ارائه‌شده، این واکسن در پیشگیری بالینی و کاهش بستری، شواهد قابل توجهی دارد و از مراجع مقایسه‌ای در مطالعات واکسن‌های آنفلوآنزا محسوب شده است.
با این حال، گزارش تأکید می‌کند که اثربخشی واکسن‌های استاندارددوز در سالمندان بسیار مسن می‌تواند کاهش یابد و واکسن‌های تقویت‌شده یا دارای ادجوانت در این گروه عملکرد بهتری داشته باشند.
اینفلوواک؛ خلوص آنتی‌ژنی بالا
اینفلوواک یک واکسن ساب‌یونیت است که در گزارش، حدود ۴۰ سال سابقه برای آن ذکر شده و از نظر کیفیت شواهد در سطح بالا قرار گرفته است. از نقاط قوت آن، خلوص آنتی‌ژنی بالا و پروفایل مناسب تحمل‌پذیری عنوان شده است.
در عین حال، گزارش اشاره می‌کند که داده‌های مستقیم مربوط به اثربخشی بالینی این واکسن نسبت به واکسیگریپ محدودتر است.
سینوواک؛ دارای مطالعات مقایسه‌ای
سینوواک نیز در این بررسی در گروه واکسن‌های اسپلیت قرار گرفته و برای آن مطالعات Head-to-Head گزارش شده است. داده‌های ارائه‌شده، پاسخ ایمنی مناسب این واکسن را نشان می‌دهد؛ با این حال، اثربخشی آن در سالمندان بسیار مسن، به‌ویژه افراد بالای ۸۰ سال، کاهش قابل توجهی داشته است.
هواالن؛ شواهد بیشتر بر پایه شاخص‌های سرولوژیک
هواالن نیز از واکسن‌های اسپلیت‌ویریون مورد بررسی است. در گزارش، حجم تولید بالا و انجام مطالعات سرولوژیک گسترده در چین به عنوان نقاط قوت آن مطرح شده، اما محدود بودن مطالعات منتشرشده در مجلات بین‌المللی و اتکای بیشتر شواهد به تیتر آنتی‌بادی، از جمله محدودیت‌های ذکرشده است.
در این گزارش تأکید شده است که افزایش تیتر آنتی‌بادی لزوماً به معنای اثربخشی قطعی در پیشگیری از ابتلا یا بستری نیست و برای ارزیابی عملکرد بالینی واکسن باید به شواهد اثربخشی واقعی نیز توجه کرد.
اولتریکس؛ شواهد عمدتاً منطقه‌ای
اولتریکس نیز از واکسن‌های اسپلیت‌ویریون است که فرم چهارظرفیتی آن از سال ۲۰۱۹ عرضه شده است. بر اساس گزارش، شواهد موجود درباره این واکسن عمدتاً از مطالعات منطقه‌ای در روسیه و برخی مطالعات اپیدمیولوژیک حاصل شده و در مقایسه با برخی واکسن‌ها، داده‌های گسترده بین‌المللی و کارآزمایی‌های بزرگ تصادفی‌سازی‌شده محدودتر است.
اسپلیت یا ساب‌یونیت؛ تفاوت در چیست؟
یکی از بخش‌های این بررسی به تفاوت ساختاری دو پلتفرم اسپلیت و ساب‌یونیت اختصاص دارد.
در واکسن‌های اسپلیت‌ویریون، ویروس غیرفعال‌شده با استفاده از حلال یا شوینده شکسته می‌شود و علاوه بر آنتی‌ژن‌های سطحی، بخشی از پروتئین‌های داخلی ویروس نیز حفظ می‌شود. در مقابل، واکسن‌های ساب‌یونیت عمدتاً حاوی آنتی‌ژن‌های سطحی تصفیه‌شده مانند HA و NA هستند و سایر اجزای داخلی ویروس حذف می‌شوند.
بر اساس گزارش، هر دو پلتفرم می‌توانند پاسخ آنتی‌بادی مناسبی ایجاد کنند، اما به دلیل وجود پروتئین‌های داخلی در واکسن‌های اسپلیت، ظرفیت تحریک پاسخ ایمنی سلولی در این پلتفرم گسترده‌تر توصیف شده است. در مقابل، خلوص بالاتر واکسن‌های ساب‌یونیت با واکنش‌زایی کمتر و تحمل‌پذیری بالاتر همراه دانسته شده است.
همچنین بر اساس مستندات مورد استناد در گزارش، تفاوت معناداری در سرعت شروع ایمنی میان دو پلتفرم وجود ندارد و اوج پاسخ سرولوژیک در بزرگسالان معمولاً حدود ۲۱ تا ۳۰ روز پس از واکسیناسیون اندازه‌گیری می‌شود.
سالمندان و کودکان؛ تفاوت در شواهد و نیازهای ایمنی
در بررسی انجام‌شده، هیچ‌یک از پنج واکسن استاندارددوز و فاقد ادجوانت به عنوان گزینه ایده‌آل برای سالمندان معرفی نشده‌اند؛ چراکه پدیده ایمونوسنسنس یا کاهش عملکرد سیستم ایمنی با افزایش سن می‌تواند پاسخ به واکسن را کاهش دهد. بر اساس این گزارش، واکسن‌های دوز بالا یا ادجوان فاقد ادجوانت به عنوان گزینه ایده‌آل برای سالمندان معرفی نشده‌اند؛ چراکه پدیده ایمونوسنسنس یا کاهش عملکرد سیستم ایمنی با افزایش سن می‌تواند پاسخ به واکسن را کاهش دهد. بر اساس این گزارش، واکسن‌های دوز بالا یا ادجوانت‌دار می‌توانند در این گروه عملکرد بهتری داشته باشند.
در کودکان ۶ تا ۳۵ ماه نیز واکسیگریپ از نظر استحکام شواهد کارآزمایی دوسوکور جایگاه برجسته‌ای در این بررسی دارد. همچنین در کودکان زیر ۹ سال که سابقه واکسیناسیون ندارند، دریافت دو دوز واکسن با فاصله حداقل چهار هفته، مطابق محتوای گزارش، مورد تأکید قرار گرفته است.
یک نکته مهم درباره اثربخشی
این گزارش تأکید می‌کند که اثربخشی واکسن‌های استاندارددوز آنفلوآنزا هیچ‌گاه ۱۰۰ درصد نیست و عواملی مانند سویه ویروس در گردش، میزان تطابق سویه واکسن با ویروس‌های در گردش، سن و وضعیت ایمنی فرد می‌توانند بر میزان محافظت اثرگذار باشند.
بر همین اساس، ارزیابی واکسن‌ها صرفاً بر مبنای میزان تولید آنتی‌بادی کافی نیست و باید شواهد مربوط به اثربخشی بالینی (Clinical Effectiveness) و داده‌های دنیای واقعی نیز مورد توجه قرار گیرد.
چرا واکسن‌های آنفلوآنزا به سمت فرمولاسیون سه‌ظرفیتی رفته‌اند؟
بخش دیگری از گزارش به حذف سویه B/Yamagata از فرمولاسیون واکسن‌های فصلی اختصاص دارد. بر اساس متن منبع، از مارس ۲۰۲۰ موردی از گردش طبیعی این سویه در جهان شناسایی نشده و سازمان جهانی بهداشت از سال ۲۰۲۳ حذف آنتی‌ژن Yamagata را از واکسن‌های فصلی توصیه کرده است.
در نتیجه، بسیاری از نظام‌های سلامت به سمت واکسن‌های سه‌ظرفیتی شامل دو سویه A و یک سویه B از دودمان Victoria حرکت کرده‌اند؛ هرچند در برخی بازارها همچنان هر دو فرمولاسیون سه‌ظرفیتی و چهارظرفیتی عرضه می‌شوند.
خبرهای مرتبط
هشدار عضو شورای عالی نظام پزشکی درباره گسترش فعالیت پزشک‌نماها؛ ضرورت برخورد هماهنگ با مداخلات غیرمجاز
عضو شورای عالی سازمان نظام پزشکی با هشدار نسبت به پیامدهای فعالیت افراد فاقد صلاحیت در حوزه سلامت، خواستار همکاری دستگاه قضایی، پلیس، وزارت بهداشت و سازمان نظام پزشکی برای مقابله با مداخلات غیرمجاز شد و تأکید کرد: برخوردهای مقطعی و پراکنده برای مهار این پدیده کافی نیست.
پیش‌بینی ذخایر راهبردی ۶ ماهه دارو و تجهیزات پزشکی برای شرایط بحران
رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران از پیش‌بینی ذخایر راهبردی شش‌ماهه دارو و تجهیزات پزشکی برای شرایط بحرانی خبر داد و اعلام کرد که ذخایر سوخت دیزل‌ژنراتورهای بیمارستان‌ها نیز با هدف حفظ آمادگی مراکز درمانی به‌روزرسانی شده است.
امضای تفاهم‌نامه سازمان غذا و دارو و دانشگاه علوم پزشکی تهران با محوریت توسعه فناوری‌های نوین سلامت
تفاهم‌نامه همکاری میان سازمان غذا و دارو و دانشگاه علوم پزشکی تهران با هدف توسعه پژوهش‌های کاربردی، تجاری‌سازی دستاوردهای علمی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک برای ارتقای کیفیت فرآورده‌های سلامت‌محور به امضا رسید.