نوبل پزشکی ۲۰۲۶ برای «کنترل نورون‌ها با نور»؛ اپتوژنتیک چگونه علوم اعصاب را متحول کرد؟
جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۶ به کارل دایسروت، پیتر هگمان و گئورگ ناگل برای دستاوردهای آنها در توسعه اپتوژنتیک تعلق گرفت؛ فناوری پیشگامی که امکان فعال یا غیرفعال کردن سلول‌های عصبی مشخص با استفاده از نور را فراهم کرده و به یکی از ابزارهای مهم پژوهش در بیماری‌های عصبی و روان‌پزشکی تبدیل شده است.
به گزارش نبض سلامت، اپتوژنتیک با ترکیب روش‌های ژنتیکی و نور، به پژوهشگران اجازه می‌دهد فعالیت گروه‌های مشخصی از سلول‌های عصبی را با دقت بالا کنترل کنند و نقش مدارهای مختلف مغز در رفتار و بیماری را مورد مطالعه قرار دهند.
در این روش، سلول‌های هدف به‌گونه‌ای دستکاری می‌شوند که پروتئین‌های حساس به نور را بیان کنند. سپس پژوهشگران با تاباندن نور در طول موج مناسب می‌توانند فعالیت این سلول‌ها را تحریک یا مهار کنند؛ قابلیتی که امکان بررسی مستقیم رابطه میان فعالیت یک مدار عصبی و عملکرد یا رفتار مشخص را فراهم می‌کند.
از جلبک‌های حساس به نور تا کنترل نورون‌های مغز
بخشی از بنیان علمی این فناوری به مطالعات پیتر هگمان و گئورگ ناگل درباره پروتئین‌های حساس به نور موسوم به «کانال‌رودوپسین‌ها» بازمی‌گردد.
پژوهش‌های آنها نشان داد این پروتئین‌ها می‌توانند مانند کانال‌های یونی کنترل‌شونده با نور عمل کنند. کارل دایسروت در ادامه از این قابلیت در سلول‌های عصبی استفاده کرد و نشان داد می‌توان با وارد کردن ژن کانال‌رودوپسین به نورون‌ها و تاباندن نور، فعالیت عصبی را کنترل کرد.
این دستاورد در نهایت به توسعه ابزاری منجر شد که پژوهشگران با استفاده از آن می‌توانند گروه‌های بسیار مشخصی از نورون‌ها را در مغز زنده فعال یا غیرفعال کنند.
کاربرد اپتوژنتیک در مطالعات افسردگی، آلزایمر و پارکینسون
اهمیت اپتوژنتیک تنها به تحقیقات پایه محدود نمانده است. این فناوری اکنون در مطالعه مدارهای عصبی مرتبط با ترس، اضطراب، پاداش، درد، توجه و رفتارهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد.
همچنین پژوهشگران از این روش برای بررسی سازوکار اختلالاتی مانند افسردگی، اسکیزوفرنی، اضطراب، بیماری آلزایمر، پارکینسون و صرع استفاده می‌کنند.
یکی دیگر از حوزه‌های مهم، درمان برخی اختلالات بینایی است. کاربردهای اپتوژنتیک وارد مطالعات بالینی رتینیت پیگمانتوزا شده و تلاش‌هایی برای حساس‌کردن سلول‌های باقی‌مانده شبکیه به نور و بازیابی بخشی از عملکرد بینایی انجام گرفته است.
به این ترتیب، فناوری‌ای که از مطالعه سازوکار حساسیت به نور در موجودات ساده آغاز شد، اکنون به ابزاری مهم برای رمزگشایی مدارهای عصبی مغز و بررسی مسیرهای جدید درمان بیماری‌های عصبی و روان‌پزشکی تبدیل شده است.
خبرهای مرتبط
بحران مشارکت کارکنان در تیم‌های کاری؛ چالشی برای مدیریت منابع انسانی در نظام سلامت
بر اساس داده‌های مؤسسه گالوپ در سال ۲۰۲۴، تنها ۳۱ درصد کارکنان آمریکایی تمایل به مشارکت فعال در فعالیت‌های تیمی داشته‌اند. کارشناسان مدیریت منابع انسانی، ضعف ارتباطات سازمانی، نبود امنیت روانی و کم‌توجهی به عملکرد فردی کارکنان را از عوامل کاهش مشارکت می‌دانند؛ موضوعی که می‌تواند برای مدیریت تیم‌های درمانی و ارتقای همکاری میان کارکنان حوزه سلامت نیز اهمیت داشته باشد.
همّت ایرانی؛ چهار دهه ساختن، از دل محدودیت
گاهی آن‌قدر درگیر مشکلات امروز می‌شویم که فراموش می‌کنیم یک ملت، در همین چند دهه، چه مسیر بزرگی را پیموده است.
تمرکز بیش از حد تصمیم‌گیری؛ چالشی برای مدیریت سازمان‌ها و مراکز درمانی
شفاف نبودن حدود اختیارات و مسئولیت‌های تصمیم‌گیری می‌تواند به کندی فرآیندهای مدیریتی و افزایش ارجاع امور به مدیران ارشد منجر شود. گزارشی در روزنامه دنیای اقتصاد با بررسی مفهوم «حقوق تصمیم‌گیری»، بر ضرورت تعیین دقیق مسئولیت‌ها، حدود اختیارات و سازوکار پاسخگویی در سازمان‌ها تأکید کرده است.